licht in het dagelijks leven

Els Møst, bioloog en onderzoeker:

‘U hoort uw biologische klok niet tikken’

'In ons brein zitten twee hele kleine kernen die onze biologische processen besturen. Dat noemen we de biologische klok,' zegt Els Møst (34).

Dit piepkleine duo regelt de processen die met bepaalde ritmes te maken hebben. Bijvoorbeeld de afgifte van hormonen, je staat van alertheid en aandacht,  je eet- en slaapgedrag,  'en sommigen zeggen: ook je stoelgang.' Deze ritmes horen in de pas te lopen met de afwisseling van dag en nacht, vervolgt Møst in haar kantoor: 'Bij gezonde mensen tikt de klok inwendig met elk etmaal mee. Niet precies met 24 uur. Je hebt een eigen tijd, een eigen klok die gemiddeld ietsje langer duurt dan 24 uur.'

Melatonine
U hoort uw biologische klok niet tikken. Maar die klok is er wel degelijk en daglicht stuurt hem aan. Møst geeft een voorbeeld: 'Als het ochtendlicht aanbreekt, krijgt de klok een seintje en piekt het hormoon cortisol. Dit "stresshormoon", zoals het in de volksmond heet, zorgt er onder meer voor dat we alert en actief zijn. Maar als de avond valt, krijgt de klok een ander signaal: tijd om te gaan slapen. Dan produceert ons lichaam het hormoon melatonine.'

Biologieles
Eigenlijk weten we pas sinds kort hoe het zit. In de biologieles leerde de 50-plusser van nu dat het oog slechts twee soorten zenuwcellen heeft: de 'kegeltjes' en 'staafjes'. 'Met de kegeltjes zie je kleuren en details en dankzij de staafjes zie je contrast,' brengt Møst nog even in herinnering. Intussen bogen diverse wetenschappers zich over de vraag hoe het komt dat sommige blinde mensen nog steeds een dag - en nachtritme hebben. Ook werd er onderzoek gedaan met dieren, bijvoorbeeld met muizen. 'Wat bleek? Als je bij dieren hun kegeltjes en staafjes weghaalt, hebben ze nog steeds dit ritme.'

Ontdekking
Pas in 2002 toonden de Amerikaanse wetenschapper David Bergson en zijn collega's aan dat het oog nog een derde soort zenuwcel heeft, de zogenoemde derde fotoreceptor. Møst, enthousiast: 'Het gaat om gespecialiseerde zenuwcellen die het licht doorsturen naar de biologische klok. En weet je wat zo interessant is? Deze cellen hebben meer licht nodig vóórdat ze reageren dan het licht dat nodig is om staafjes en kegeltjes te activeren en te kunnen zien. Dus als je iets goed kunt waarnemen, wil dat niet zeggen dat het licht ook voldoende is voor je biologische klok. Het visuele gedeelte is erg gevoelig, maar de biologische klok heeft meer licht nodig.' Een hele ontdekking, kortom, aan het begin van deze eeuw. Møst, lachend: 'Veel artsen en oogdeskundigen zeiden aanvankelijk: "Dat kan niet! Wij hebben alles al uitgezocht!"'

Blinden
Wat gebeurt er als je wekenlang in een totaal verduisterde ruimte moet verblijven? 'De biologische klok van zo iemand gaat zijn eigen tijd aanhouden,'antwoordt Møst. 'Onze gemiddelde klok is 24,2 uur, dus ga je elke dag tien tot twintig minuten opschuiven. Na een paar dagen ga je een paar uur later naar bed en word je een paar uur later wakker.' Dit scenario is werkelijkheid voor die blinden die ook hun derde fotoreceptor missen. 'Zij krijgen een ander ritme, terwijl hun omgeving gewoon doorgaat in die 24 uur.'

Slijtage biologische klok
Ook ouderen met Alzheimer krijgen problemen: 'Bij hen verschuift het ritme niet, maar het verdwijnt beetje bij beetje,' zegt Møst. Vandaar dat ouderen met Alzheimer gebaat zijn bij extra licht. Dat geldt ook voor gezonde ouderen. 'Als je ouder wordt, is je biologische klok aan slijtage onderhevig en gaan ook je ogen achteruit. Daardoor is er te weinig goed licht voor de biologische klok. Iemand van 70 heeft wel drie keer zoveel licht nodig als iemand van 20.'

Spiegel
Het heeft overigens geen zin om in de spiegel naar uw derde fotoreceptor te gaan zoeken, want met het blote oog is deze niet te zien, net zo min als de kegeltjes en staafjes. Maar, besluit Møst: 'Als je het oog in kleine plakjes snijdt en deze onder de microscoop legt, kun je die cellen wel zien.'

Lees ook: Ysbrand van der Werf: 'Reset uw biologische klok'

Ga naar Tips over licht & lampen

Terug naar de homepage

aan het woord

Over ons | Disclaimer